Đôi điều về cái tên “Tà Sùa” (Taj Suab)

Nhà văn Tô Hoài – cha đẻ của tác phẩm quốc dân “Vợ Chồng A Phủ” là một nhà văn lão niên, và có lẽ là nhà văn duy nhất trong giới văn học Việt Nam có thể nói được tiếng Mông.

Trong nhiều cuộc phỏng vấn, ông đã nói về rất nhiều kỉ niệm với vùng đất là bối cảnh của tác phẩm này (nay là xã Hồng Ngài, thuộc huyện Bắc Yên, tỉnh Sơn La, trong đó có rất nhiều lần nhắc đến địa danh “TÀ SÙA” thuộc châu Phù Yên, nay là huyện Bắc Yên. Có lẽ không phải ngẫu nhiên, mà nhà văn và cả nhà báo đều giữ cái tên “Tà Sùa” trong tất cả các nội dung đã công bố.

Trong một bài báo năm 2014 của báo Tuổi Trẻ để tưởng nhớ nhà văn, có đoạn Tô Hoài nhớ lại cái thôi thúc để viết Truyện Tây Bắc: “Chuyến đi tám tháng ấy (1952) là đất nước và người miền Tây đã để thương để nhớ cho tôi nhiều, không thể bao giờ quên. Không thể bao giờ quên được lúc vợ chồng A Phủ tiễn tôi ra khỏi dốc núi Tà Sùa rồi cũng vẫy tay gọi theo: “Chéo lù! Chéo lù!’’ (Trở lại! Trở lại!).”

Với mình, “Tà Sùa” hay cách viết của người Mông là “Taj Suab” đương nhiên không phải là một cái tên được in trên giấy khai sinh, để chỉ một khu du lịch thuộc huyện Bắc Yên đang mới nổi lên, nhưng nó thân thiện và phù hợp với ngữ điệu của người đồng bào. Người Kinh chúng ta thường hay “nói lái” lại tên để cho nó dễ đọc bằng tiếng Việt, hoặc là bị biến thành từ có nghĩa trong tiếng Việt, như là “Háng Chu” thì bị đổi thành Hang Chú, Sím Vàng cũng được gọi là Xím Vàng, Ky Quan San thì người ta lại gọi là “Bạch Mộc Lương Tử”, Chung Chua Nhà thì đổi thành Tà Chì Nhù v.v…

Dần dần sau này, các địa danh hành chính được số hoá, vẽ ranh giới đầy đủ, bất di dịch nên người ta cứ lấy luôn cái tên mới trong giấy tờ làm chuẩn. Có người còn bắt lỗi mình và bà con: “Tà Sùa” là sai lỗi chính tả!

Nhưng với mình, cái tên “Tà Sùa” mang một nét cổ kính nhất định, khi đọc nó nặng, và rất núi rừng. Cái tên hoài niệm, không thuộc một ranh giới hành chính sắc nét nào. Mọi kết quả tìm kiếm trên mạng về “Tà Sùa” chỉ là những bài viết từ quá khứ, trong những trang báo văn học, hay trong diễn đàn leo núi, trong những tư liệu lịch sử, kiểm lâm, khoáng sản… Ở đó, “Tà Sùa” không gắn với săn mây, mà nó gắn với những giá trị văn hoá và lịch sử sâu sắc hơn nhiều. Đó mới là những thứ đáng để kể, kể đi, kể lại, kể hoài, kể mãi…